एक जना सामाजिक अभियानमा रुचि राख्ने युवाले अहिलेको परिस्थितिप्रति निराश हुँदै सोसियल मेडियामा लेखेछन्, ‘सरकारलाई दबाब दिनुपर्यो । सरकारले कोरोना नियन्त्रणमा राम्रो काम गर्न सकेन । सडकमा जानुपर्छ कोको तयार हुनुहुन्छ ?’

लामो लकडाउनबाट निराश, छट्पटीमा परेका र घरभित्रै बस्न बाध्य किशोरकिशोरी तथा युवायुवतीलाई घरबाट बाहिर निस्कने, आफ्नो नैराश्यता र असन्तुष्टि पोख्ने, युवा स्वभावअनुसार क्रान्तिकारीपन देखाउने, सामाजिक कार्य गरेको पनि देखिने र रमाइलो पनि हुने जस्ता कुराले उत्प्रेरित गर्यो । कोरोनाको संक्रमणलाई समेत भुलेर धेरै युवा सडकमा आउन राजी भए । सोसियल मेडियाको पहुँचमा भएका युवामाझ यो सन्देश फैलिन समय लागेन ।

पहिलो पटक उनीहरुले बालुवाटार अगाडि सरकारका सामु आफ्नो असन्तुष्टि पोखे । त्यस कार्यक्रमले चर्चा पायो । निराश जनताले उनीहरुको कार्यको समर्थन गरे । सरकारको विरोध र टीकाटिप्पणी बढेर गयो । यसले उनीहरुलाई थप हौसला मिल्यो । यसैको सिको गर्दै देशका अन्य भागमा पनि विरोध भए ।

अर्को पटकको विरोधमा त सामाजिक दूरीको पनि ख्याल नगरी ठूलो भीड सडकमा आयो । कोरोनाको संक्रमण फैलिएला कि भन्ने भय पनि बढ्यो ।

संसारभरि नै सरकार र जनताबीच हक र अधिकारका विषयलाइ लिएर सधैँजसो टसल परिरहेको हुन्छ । राज्यले सामान्य अवस्थामा त जनतालाई सन्तुष्ट बनाउन सकेको हुँदैन । विपत्तिको अवस्थामा त झन् कठिनै हुन्छ ।

अहिले धेरैलाई बेरोजगार हुने चिन्ताले सताएको छ । मानिसले आफूलाई असुरक्षित महसुस गरिरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा मानिसमा चिडचिडाहट, रिस, उत्तेजना, आक्रोश, राज्य र सरकारप्रति असन्तुष्टि, विरोधी भावना बढेर जान्छ । व्यक्तिले कहिलेकाहीँ उद्दण्ड व्यवहार देखाउने, हल्ला फैलाउने, अरुको बहकावमा लाग्ने, अरूलाई दोष दिने, एकअर्कालाई आरोपप्रत्यारोप गर्ने जस्ता व्यवहार पनि देखाउन सक्छ ।
यस्ता व्यवहार देखाएर आफ्नो डर, त्रास, नैराश्यता छोप्ने प्रयासमा लाग्छ । यस्तो विषम परिस्थितिमा मान्छेको निर्णय लिने क्षमता पनि कमजोर भएको हुन्छ । के गर्ने के नगर्ने सोच्नै सकिरहेको हुँदैन ।

विपत् र दुःखको अवस्थामा नै मान्छेले अरुबेला भन्दा बढी माया र सहानुभूति खोज्ने गर्दछ । जनताले राज्यबाट पनि अझ बढी साथ सहयोगको आशा गर्दछ । अप्ठ्यारो अवस्था र अभावमा जनता चाँडो भड्किन्छन् । उनीहरुलाई भड्काउन सजिलो हुन्छ । उनीहरुको भावनामाथि खेल्नेहरुका लागि त ठूलो अवसर नै हुन्छ ।

संकटको बेलाको मानिसको मनोविज्ञानलाई बुझेर राज्य पनि संयमित हुनु जरुरी हुन्छ । आफ्नो तर्फबाट सक्दो जनताको मागलाई सम्बोधन गर्ने पहल गर्नुपर्छ । जनतालाई आश्वस्त गराउन सक्नुपर्छ । भविष्यप्रति ढुक्क र आशावादी बनाउने काम राज्यले गर्नुपर्छ ।

अहिले विश्व नै कोरोनाको संक्रमणले ठूलो मारमा परेको छ । कतिपय विषयमा हाम्रो समस्यहरु अझै ठूलो हुन सक्छ । सरकारले गरेका थुप्रै काममा हाम्रो विमति होला । हामी असन्तुष्ट हुन सक्छाँै । सरकारका पनि आफ्नै खालका कमीकमजोरी र बाध्यता होलान् । यी सबैका बाबजुद पनि अहिलेको परिस्थितिलाई राजनीतिकरण गरिनु हुँदैन । सरकारका कमजोरीहरुलाई केलाएर मात्र बस्नु हुँदैन । साथ र सहयोग पनि गर्नुपर्छ । विपत्तिसँग सबै मिलेर सामाना गर्ने हो भने मात्र सफल भइन्छ ।

कतिपय अवस्थामा विरोधले मात्र समस्याको समाधान नहुन सक्छ । विरोधको शैली र समय पनि अनुकूल हुनुपर्छ । अहिलेको अवस्थामा सडकमा राखिएका मागहरुलाई सबैले स्वीकारेका छन् । भोको मान्छेको आगामी मीठो व्यञ्जनको कुरा गर्दा कसको मुख नरसाउला र ? तर कोरोनाको संक्रमण तीव्र रुपमा बढिरहेका बेला गरिएको विरोध प्रदर्शनको तरिका र समयलाई भने उपयुक्त मान्न सकिँदैन ।

स्वतस्फूर्त भएका भनिएका यस्ता आन्दोलनहरू सही दिशानिर्देश नपाउँदा खतरनाक पनि हुन सक्छन् । नैतिक जिम्मेवारी कसले लिने भन्ने द्विविधा हुन्छ । नेतृत्वबिनाको जमात हुनाले चाँडै भड्किन सक्ने खतरा पनि त्यत्ति नै हुन्छ । यसमा जोसुकैले सजिलोसँग घुसपैठ गर्न सक्ने ठाउँ पाउँछन् । युवाहरुको अस्तिको आन्दोलनमा पनि घुसपैठ भएको उनीहरुले बताएका छन् । घुसपैठले नै पछिल्लो पटकको विरोध अमर्यादित भएको देखिन्छ ।

भीडको मनोविज्ञान फरक हुन्छ । भीडको आँखा हुँदैन । भीडले विवेक गुमाउन सक्छ । भनिन्छ नि ‘भीडभाडमा जीउ जोगाउनू, अनिकालमा बीउ जोगाउनू ।’ भीडले ज्यान दिन पनि सक्छ । ज्यान लिन पनि सक्छ । पश्चिम रुकुमको दुःखद घटनामा ६ जना किशोरहरुको ज्यान गयो । यो सबै भीडकै मनोविज्ञानको परिणाम हो । अहिले विभिन्न ठाउँहरुमा स्वतस्फूर्त रुपमा गरिएको भनिएका विरोधका कार्यक्रमले पछि गएर कस्तो रुप लिन्छ कसैलाई थाहा छैन । यस्ता अपरिपक्व र योजनाविहीन विरोध कार्यक्रमले पछि गएर दुःखद मोड नलेला भन्न सकिँदैन । यसमा सबै सचेत हुन जरुरी देखिन्छ ।

रुकुम घटनामा पनि कतिपय केटाहरु साथीको साथीमार्फत् बेहुली लिन सघाउने भन्दै एकआपसमा चिनजान समेत नभइकन लहैलहैमा लागेर गएको पाइयो । अहिलेको विरोध प्रदर्शनलाई हेर्दा पनि किशोर किशोरीमा उत्ताउलोपन छ भन्ने उनीहरुले लेखेको नारामा देखिन्छ । धेरै जना लहैलहैमा लागेर आएको हुन सक्छ । उनीहरुले बोकेको प्लेकार्डमा पनि लेखिएछ, ‘म त राम्री केटी हेर्न आ’को ।’

भीडले के बुझ्छ, के गर्छ थाहा हुँदैन। रुकुमको घटनामा पनि त्यति धेरै गाउँले छोटो समयमा कसरी आए ? पूर्व योजना पो थियो कि भन्ने आशंका पनि गरिँदै आएको देखिन्छ । तर भीड जम्मा हुन समय नलाग्न सक्छ । अस्तिको विरोध प्रदर्शनमा पनि यति धेरै जम्मा होला भन्ने कुरा स्वयम् प्रदर्शनको आह्वान गर्नेहरुले पनि अनुमान गरेका थिएनन् । यसलाई देखेर उनीहरु आफैँ चकित परिरहेका छन् ।

तर, अप्रत्यक्ष रुपमा केही पार्टीले सघाइरहेको स्पष्ट देखिन्छ । जुन कुराको ज्ञान उनीहरुलाई नहुन पनि सक्छ । विरोधमा उत्रिएका प्रदर्शनकारीहरुमा राजनीतिको ज्ञान कमै देखिन्छ । नेता र राजनीतिक दलहरुलाई भीडको लोभ लाग्छ । प्रदर्शनमा ठूलो मास देखेपछि जनताको आवाज भन्दै केही दलहरुले विज्ञप्ती निकालेर नै समर्थन गरे । प्रदर्शनको नेतृत्व गरेका कतिपय युवाहरुलाई आफ्नो पार्टीमा आउनका लागि निम्ता पनि पठाउन भ्याइसके । जुन कुरा स्वयम् युवाहरुले बताइसकेका छन् । पार्टीहरु यस आन्दोलनलाई आफ्नो बनाउन खोजिरहेका पनि छन् । तर अहिले समय उचित नदेखेर चुप लाग्न बाध्य भएका छन् ।

कोरोना महामारीको बेला खुलेरै पार्टीको झण्डा बोकेर सडकमा आउँदा नैतिक रुपमा पनि अप्ठ्यारो पर्ने, जनतामा पनि नकारात्मक सन्देश जाने भएकाले उनीहरु चुप लाग्न बाध्य भएका हुन् । अन्यथा यसले पार्टीगत रुप लिइसकेको हुने थियो । तर पनि यस परिस्थिति विपरीतको विरोधलाई देखाएर सरकारको आलोचना गर्न छोडेका छैनन् ।

अहिलेको अप्ठ्यारो अवस्थामा सबैले आफूलाई सम्हाल्नु, संयमित हुनु, मिलेर समस्याको समाधान खोज्नु उपयुक्त हुन्छ । अरुलाई भड्काउने, अर्काको भावनामाथि खेलबाड गर्ने कार्यले कसैको हित हुँदैन ।

(लेखक मनोविद् हुन् । मार्क नेपाल मनोसेवा केन्द्रमा कार्यरत छन् ।)