जुलाई २०१७ मा भारतीय  प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले इजरायलको भ्रमण गरे । यो भारतीय प्रधानमन्त्रीद्वारा गरिएको इजरायलको पहिलो भ्रमण थियो।

जब इजरायलले गतहप्ता इरानमाथि आक्रमण गर्‍यो, ध्रुवीकृत संसारमा भारतलाई कसैको पक्ष लिन सजिलो थिएन। तर लगभग एक महिनाअघि, जब भारतले पाकिस्तानका केही क्षेत्रहरूमा आक्रमण गर्‍यो, इजरायलले खुलेआम भारतलाई समर्थन गरेको थियो।

पाकिस्तानको मामिलामा इजरायललाई भारतको पक्ष लिन सजिलो थियो । किनभने, पाकिस्तानले अहिलेसम्म इजरायललाई राष्ट्रका रूपमा स्वीकार गरेको छैन। अर्कोतर्फ, इरानसँग भारतको सम्बन्ध राम्रो रहेको छ र दुवै देशबीच सभ्यताको सम्बन्ध रहेको भनिन्छ।

भाजपा सरकार अन्य सरकारहरूको तुलनामा इजरायलप्रति बढी उदार रहेको छ। यसको बाबजुद पनि, पश्चिम एसियामा भारतको अडान कसैप्रति झुकाव राख्नुभन्दा बढी सन्तुलित रहेको बताइन्छ। पछिल्ला चार दिनमा यस्ता धेरै घटनाहरू भएका छन्, जसले इजरायलप्रति भारतको बढी झुकाव राखेको सन्देश दिइरहेका छन्।

उदाहरणका लागि, १२ जूनमा संयुक्त राष्ट्र संघको महासभाले गाजामा तत्काल युद्धविरामका लागि मतदान गर्‍यो। १४९ देशहरूले युद्धविरामको पक्षमा मतदान गरे। १२ देशहरूले युद्धविरामको विपक्षमा मतदान गरे । १९ देशहरू मतदानबाट टाढा रहे। भारत यी १९ देशहरूमध्ये एक थियो।

यदि हामीले यी १९ देशहरूलाई हेर्‍यौं भने, भारत बाहेक सबै देशहरूले विश्वव्यापी राजनीतिमा धेरै महत्त्व राख्दैनन्। यी देशहरू पनामा, दक्षिण सुडान, टोगो, मलावी आदि हुन्।

युद्धविरामको विरुद्धमा मतदान गर्ने १२ देशहरूमा महाशक्ति अमेरिका समावेश छ तर बाँकी ११ देशहरू त्यस्ता छन्, जसको अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा कुनै विशेष प्रभाव छैन। उदाहरणका लागि, यी देशहरू फिजी, पलाउ, पपुवा न्यु गिनी, टोंगा आदि हुन्।

तर, युद्धविरामको पक्षमा मतदान गर्ने १४९ देशहरूमध्ये, लगभग सबै महत्त्वपूर्ण देशहरूको विश्वव्यापी राजनीतिमा आफ्नै तर्क छ। चीन, जापानदेखि सम्पूर्ण युरोप यसमा समावेश छन्। तर भारत यी महत्त्वपूर्ण देशहरूसँग छैन। भारत सदस्य रहेका विश्वव्यापी संगठनहरूमा पनि इजरायलको मामिलामा फरक छ।

भारतका लागि कूटनीतिक चुनौती

जून १४ मा  सांघाई सहयोग संगठन, एसओएसले इरानमा इजरायलको आक्रमणको निन्दा गर्दै एक विज्ञप्ति जारी गर्‍यो। भारत पनि एसओएसको सदस्य हो तर जून १४ मा नै, भारतको विदेश मन्त्रालयले एक विज्ञप्ति जारी गर्दै त्यो एसओएसको भनाइ नभएको बताएको थियो।

अर्कोतर्फ, भारत ब्रिक्सको सदस्य हो, तर लगभग सबै ब्रिक्स देशहरूले इरानमाथि इजरायली आक्रमणको निन्दा गरेका छन्। यहाँ पनि भारत एक्लो देखिन्छ। संयुक्त राष्ट्रसंघमा पनि लगभग सबै ब्रिक्स सदस्यहरूले गाजामा तत्काल युद्धविरामको पक्षमा मतदान गरे। ब्रिक्स सदस्य देशहरूको रूपमा, मतदानबाट टाढा रहेका देशहरू भारत र इथियोपिया थिए।

क्वाडलाई चीनविरोधी समूहको रूपमा हेरिन्छ। यसमा जापान, भारत, अष्ट्रेलिया र अमेरिका समावेश छन्। यसमा पनि जापान र अष्ट्रेलियाले संयुक्त राष्ट्र संघमा युद्धविरामको समर्थनमा मतदान गरे। यस्तो अवस्थामा भारतको अडानमाथि धेरै प्रश्न उठिरहेका छन्।

भारतको अंग्रेजी पत्रिका द हिन्दुकी कूटनीतिक मामिला सम्पादक सुहासिनी हैदरले एससीओमा भारतको अडानबारे लेखेकी छिन्, ‘एससीओ संयुक्त राष्ट्रसंघमा एकताबद्ध थिएन र अब भारतले इरानमाथि इजरायली आक्रमणको आलोचना गर्ने एससीओको बयानबाट आफूलाई टाढा राखेको छ। पश्चिम एसियामा धेरै सावधानीपूर्वक सन्तुलित अडान कायम राखेको भारत अब एकातिर झुकेको देखिन्छ ।’

भारतका पूर्वविदेश सचिव कंबल सिब्बलले एक्समा लेखेका छन्,  ‘कूटनीतिक रूपमा हामी कठिन परिस्थितिमा छौं। इजरायलसँगको घनिष्ठ सम्बन्ध र एससीओ जस्ता समूहहरूको सदस्यताबीच सन्तुलन मिलाउनु कठिन परिस्थिति हो।’

प्रसिद्ध कूटनीतिज्ञ तथा संयुक्त राष्ट्र संघका लागि भारतका पूर्व स्थायी प्रतिनिधि सैयद अकबरुद्दीनले जून १२ मा टाइम्स अफ इन्डियामा एउटा लेख लेखेका थिए, कि यो ध्रुवीकृत संसारमा भारतका लागि जटिलता अझ बढेको छ।

पहलगाम आक्रमण र पाकिस्तानसँगको सैन्य भिडन्तपछि भारतको पक्ष प्रस्तुत गर्न विदेश पठाइएको प्रतिनिधिमण्डलमा सय्यद अकबरुद्दीन पनि सहभागी थिए।

भारतको मौनताको अर्थ

अकबरुद्दीनले लेखेका छन्,  ‘भोट दिनबाट टाढा रहनुलाई कहिलेकाहीं मौनताका रूपमा पनि हेरिन्छ र संकटको समयमा मौनताका धेरै अर्थहरू निकालिन्छन्। मोदीको नेतृत्वमा भारतले कूटनीतिक स्तरमा विश्वास प्राप्त गरेको छ। यसले पनि मानिसहरूको ध्यान हामीतर्फ आकर्षित गरेको छ। तर जब तपाईं कसैको ध्यान आकर्षित गर्नुहुन्छ, मानिसहरूको निगरानी पनि बढ्छ। अब यो त्यस्तो संसार होइन, जहाँ भारतले के गर्‍यो भनेर मात्र प्रश्न सोधिनेछ।’

अब यो पनि सोधिनेछ कि भारतले के भनिरहेको छ र के भन्दैन। भारतले यो विरोधाभासको समाधान खोज्नुपर्छ। जब तपाईंको हैसियत बढ्छ, संसारले कार्य र मौनता दुवैको मूल्याङ्कन गर्छ। भारतलाई हरेक संकटमा टिप्पणी गर्न आवश्यक छैन, तर, जब तपाईंको मौनता सन्देश बन्छ, तब यो अगाडि आउनुपर्छ। मौनताले अर्थ प्राप्त गर्छ र विश्वास बलियो हुन थाल्छ।’

सैयद अकबरुद्दीनले लेखेका छन्, ‘ग्लोबल साउथ समान विचारहरूको समूह होइन। यसको रुचि र विचारधारा फरक हुन सक्छ। नेतृत्व स्पष्ट, न्यायपूर्ण र सिद्धान्तनिष्ठ हुनुपर्छ। जनताको नजर अब पहिलेभन्दा बढी भारतमा छ।’

थिंक ट्याङ्क ब्रुकिङ्स इन्स्टिच्युसनका वरिष्ठ फेलो तन्वी मदन एक्समा लेख्छन्, ‘भारतले परम्परागत रूपमा पश्चिम एसियामा इजरायल, खाडी अरब देशहरू र इरान बीच सन्तुलित अडान कायम राख्छ। यद्यपि, यो त्रिकोणीय सम्बन्ध समान छैन। इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहूसँगको वार्तापछि प्रधानमन्त्री मोदीले भनेका कुरामा इजरायलका लागि कुनै स्पष्ट समर्थन छैन। तर, मोदीले इजरायली आक्रमणको निन्दा पनि गरेका छैनन्।’

भारतको रुससँग ऐतिहासिक मित्रता रहेको छ तर उसले खुलेआम इजरायलको आलोचना गरिरहेको छ। शनिबार रुसी विदेशमन्त्री सर्गेई लाभरोभ र इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले फोनमा कुरा गरे। रुसी विदेशमन्त्रीले इरानमाथि इजरायलको आक्रमणको निन्दा गरे र तनाव कम गर्न मद्दतको प्रस्ताव पनि गरे। इरान ब्रिक्स र एससीओ दुवैको सदस्य हो।

भारत पनि लामो समयदेखि इरानसँगको मित्रतालाई तार्किक निष्कर्षमा पुर्‍याउन हिचकिचाउँदै आएको छ। १९९१ मा शीतयुद्धको अन्त्यपछि सोभियत संघको पतन हुँदा संसारले नयाँ मोड लियो। जब अमेरिकासँग भारतको सम्बन्ध बढ्यो, यसले भारतलाई इरानसँग नजिक हुनबाट सधैं रोक्यो।

सन् १९९० मा भारतमा देखिएको आर्थिक संकटका केही कारणहरू अन्तर्राष्ट्रिय पनि थिए। १९९० मा खाडी युद्ध सुरु भयो र यसको प्रत्यक्ष असर भारतमा पर्‍यो। विश्वव्यापी रूपमा तेलको मूल्य बढ्यो र भारत पनि यसको प्रभावमा पर्‍यो। १९९०-९१ मा, पेट्रोलियम आयात बिल दुई अर्ब डलरबाट बढेर ५.७ अर्ब डलर पुग्यो। तेलको मूल्यमा वृद्धि र आयातको मात्रामा वृद्धिको कारणले यो भयो