जिल्लाका राजनीतिक कार्यक्रममा प्रमुख र विशिष्ट अतिथिका रूपमा सहभागी हुन थालेसँगै उनको ‘कमब्याक’को सम्भावना बढेको छ । भुटानी शरणार्थी प्रकरणमा सात महिना कारागार बसेर उनी २०८० मंसिर २८ मा पाटन उच्च अदालतबाट ३० लाख रुपैयाँ धरौटीमा रिहा भएका थिए । उनी २०८० वैशाख २७ गते पक्राउ परेका थिए । गृहमन्त्री रहेका बेला खाँणले गृहसचिव टेकनारायण पाण्डेसँग रकम लेनदेनको कुराकानी गरेको प्रमाण फेला परेको अभियोगमा उनलाई पक्राउ गरेर थुनामा राखिएको थियो । खाँण गृहमन्त्री भएकै बेला रूपन्देही क्षेत्र नं. ३ बाट चुनाव लडेका थिए ।

तर, कांग्रेस–माओवादीको गठबन्धनका खाँणलाई पराजित गर्दै एमाले–राप्रपा गठबन्धनबाट राप्रपाका दीपक बोहोरा २ हजार ६ सय ८१ मतान्तरले विजयी भए । बोहोराले ३६ हजार ७१७ मत ल्याउँदा खाँणले ३४ हजार ३६ मत मात्र प्राप्त गरेका थिए । बोहोरालाई २०७४ को निर्वाचनमा कांग्रेसले सहयोग गरेको थियो । तर, एमालेका घनश्याम भूसालले जितेका थिए । बोहोरालाई समर्थन गर्दै त्यतिबेला कांग्रेस नेता खाँण समानुपातिकमा बसेका थिए । तर, अहिले तिनै बोहोराले बहालवाला गृहमन्त्री खाँणलाई निर्वाचन अभियानमा बोल्दै नबोली चुनाव हराएका थिए ।

संसदीय निर्वाचनमार्फत सक्रिय राजनीतिमा कमब्याक हुनका लागि खाँणको बाटो भने सहज छैन । त्यसअघि भुटानी शरणार्थी प्रकरणको मुद्दाको किनारा लाग्नुपर्ने छ । भुटानी शरणार्थी प्रकरणको मुद्दा टुंगिएको छैन । टुंग्याउने प्रयास सुरु भए पनि त्यसको प्रक्रिया लामो हुने कानुनविद्हरूको भनाइ छ । पाटन उच्च अदालतबाट धरौटीमा रिहा भए पनि सोही प्रकरणका अन्य अभियुक्तहरू पूर्वगृहसचिव टेकनारायण पाण्डे, एमाले नेता टोपबहादुर रायमाझी थुनामै छन् ।

खाँण नेपाली कांग्रेसमा पटक–पटक अवसर पाएका व्यक्तिमै पर्छन् । उनीमाथि आफू पटक–पटक लाभको पदमा पुगेको र आफूबाहेक परिवार मात्र अघि सारेको आरोप पनि लाग्ने गरेको छ । २०७९ सालको निर्वाचनकै समयमा उनी पराजित हुनुको अर्को मुख्य कारण श्रीमती मञ्जु खाँणलाई समानुपातिक कोटामा राखेर सांसद बनाउनु पनि हो । भाइ रामकृष्ण खाँण जिल्ला सभापति छन् । उनी तिलोत्तमा नगरपालिकाका प्रमुख पनि हुन् । ‘त्यसकारण पनि सधैँ परिवारवादमा रमाउने नेताको पछाडि हामी लाग्नु जरुरी पनि छैन,’ ती सदस्यले भने ।

अर्को अप्ठ्यारो- कुनै समय कांग्रेसमा शेरबहादुर देउवा निकट मानिएका खाँण अहिले शेखर समूहका लागेको चर्चा पनि हुने गरेको छ । कांग्रेस संस्थापन पक्षका बलिया नेता मानिने खाँणले कारागार बस्दा संस्थापन समूहले सहयोग नगरेको गुनासो गर्ने गरेका छन् । कारागारमा रहेकै बेला भने कोइरालाले उनलाई दुई पटक भेटेका थिए ।

संस्थापन पक्षका कार्यकर्ताबाट समर्थन जुटाउन नसके पनि उनलाई राजनीतिमा ‘कमब्याक’ हुन अप्ठ्यारो छ । तर, उनलाई संस्थापनकै नेताका रूपमा अघि सार्ने रणनीतिमा देउवा रहेको स्रोतले बतायो । कात्तिक १७ मा हुने रूपन्देही–३ को उपनिर्वाचनमा एमालेसँग समन्वय गरेर भए पनि खाँणलाई संसद्‍मा लैजाने प्रयास देउवाले गरिरहेको स्रोतले बतायो । ‘तर, त्यसका लागि खाँण संस्थापन समूहमै स्पष्ट खुल्नुपर्छ,’ स्रोतले भन्यो, ‘त्यसो हुँदा चुनाव जित्न पनि सहज हुन सक्छ ।’

रूपन्देही कांग्रेसमा खाँण अहिले पनि प्रभावशाली व्यक्ति हुन् । पञ्चायतकालमा नेपाल विद्यार्थी संघबाट राजनीति सुरु गरेका खाँण २०३३ देखि कांग्रेसमा सक्रिय छन् । २०४४ पछि नेविसंघको केन्द्रीय अध्यक्ष बनेका खाँण २०४८ मा पहिलो पटक सांसद निर्वाचित भएका थिए । उनी दुवै संविधानसभाका सदस्य पनि बने ।

खाँणले पटक–पटक गरेर रक्षा, सिँचाइ र गृह मन्त्रालयको जिम्मेवारी सम्हालेका छन् । त्यसैले उनको विकल्पमा राजनीतिक केन्द्रमा कांग्रेसको अर्को प्रभावशाली व्यक्ति पनि छैन । कांग्रेस केन्द्रीय सदस्य मीन विश्वकर्माले खाँणमाथि लागेको मुद्दाको टुंगो लागेपछि राजनीतिमा सजिलै पुनरागमन हुने बताए । ‘अहिले पनि पार्टीमा उहाँको सक्रियता खड्किएकै छ,’ उनले भने, ‘मुद्दाको किनारा लाग्नुपर्ने भएकाले जति हुनु पर्ने हो, त्यति नभएको अवस्था भने छ, तर कांग्रेसको राजनीति र संसदीय अभ्यासमा उहाँको कमब्याक छिट्टै हुने सम्भावना छ ।’

तर, उपनिर्वाचनका लागि कांग्रेसबाट रूपन्देही-३ मा प्रमोद यादव, भरत शाह र शाह पत्नी अनिता ढुंगाना पनि बलिया उम्मेदवार हुन् । यादव २०७९ मा रूपन्देही क्षेत्र नं.-४ मा लोसपाका सर्वेन्द्रनाथ शुक्लासँग पराजित भएका थिए । शाह क्षेत्र नं.-५ मा एमालेका वासुदेव घिमिरेसँग पराजित उम्मेदवार हुन् ।

रूपन्देही-३ मा १ लाख ३९ हजार ७६४ मतदाता छन् । रूपन्देही–३ मा बुटवल उपमहानगरपालिका, तिलोत्तमा नगरपालिका र सिद्धार्थनगर नगरपालिकालाई समेटिएको छ । नेपाल–भारत सीमा क्षेत्र बेलहिया नाकादेखि बुटवल उपमहानगरको वडा नम्बर १४ देखि १९, सिद्धार्थनगर नगरपालिका, शुद्धोधन गाउँपालिका, मायादेवी गाउँपालिकाको वडा नम्बर ७ र ८, ओमसतिया गाउँपालिकाको वडा नम्बर २, सियारी गाउँपालिकाका वडा नम्बर १, २, ३, ६ र ७ तथा तिलोत्तमा नगरपालिकाका वडा नम्बर १३ र १४ पर्छन् ।

स्थानीय तहको परिणामअनुसार यो क्षेत्रमा कांग्रेस बलियो देखिन्छ । सात पालिकामध्ये कांग्रेसले माओवादीसँगको गठबन्धनमा ६ वटामा प्रमुख र २ पालिकामा उपप्रमुख जितेको छ । एमालेले १ पालिकामा प्रमुख र ४ पालिकामा उपप्रमुख जितेको छ । लोकतान्त्रिक समाजवादीले १ पालिकामा उपप्रमुख जितेको छ ।

२०७९ सालको निर्वाचनमा समानुपातिकतर्फ नेपाली कांग्रेसले २० हजार २ सय ७८ मत पाएको थियो । एमालेले १६ हजार ९ सय ८६ मत पाउँदा रास्वपाले १४ हजार १ सय ५४ मत ल्याएको थियो । प्रत्यक्षमा जित हासिल गरेको राप्रपाले ९ हजार १ सय ८३, नागरिक उन्मुक्ति पार्टीले ६ हजार १०, जसपाले ५ हजार २ सय ९१, लोसपाले ५ हजार ५३, जनमत पार्टीले ३ हजार ७ सय ३२, माओवादी केन्द्रले २ हजार ६ सय, जनमुक्ति पार्टीले १ हजार ९ सय, हाम्रो नेपाली पार्टीको लौरोले १ हजार ३ सय ४७ र नेकपा एसले ७ सय ८१ मत पाएका थिए ।

अहिले भने रूपन्देही–३ को राजनीतिक परिदृश्य फरक पनि पर्न सक्छ । राप्रपाको बलियो क्षेत्र मानिने यहाँ राप्रपाबाट अघि सर्ने उम्मेदवारले पनि केही फरक पार्न सक्छ । राप्रपाबाट दीपक बोहोराको विरासत जोगाउने गरी उम्मेदवार अघि सार्ने तयारी भइरहेको छ । त्योबाहेक माओवादी र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले पनि उत्तिकै प्रभाव पार्न सक्ने राजनीतिक विश्लेषण हुने गरेको छ ।

रास्वपाका सभापति रवि लामिछाने भैरहवा कारागारमा रहेकै बखत हुने उपनिर्वाचनले पनि यस क्षेत्रलाई प्रभाव पार्न सक्ने चर्चा भइरहेको छ । रास्वपाले पनि प्रभावशाली व्यक्ति उठाउने दाबी गर्दै उम्मेदवारको खोजी गरिरहेको छ ।