केही वर्षअघि घरमा एउटा विवाहको निमन्त्रणा आयो । वर बधू दुवै छिमेकी र चिनजानकै थिए तर उनीहरूबीच बिहेबारी पनि चल्छ भन्ने थाहा थिएन । कारण दुवैको थर एउटै थियो कार्की । गुरुङ जातिमा एउटै थरभित्र विवाह हुँदैन । निम्तो मान्न त गइयो तर मनमा एउटा कौतुहलताले डेरा जमाइराख्यो । एउटै थरमा पनि कसरी बिहे हुने भयो भनेर । वास्तवमा मलाई त्यो समय थर गोत्रको केही जानकारी थिएन । गुरुङ जस्तै एउटै थरभित्र कसैको विवाह हुन्न होला सोच्थेँ ।

निम्तारुमध्येकै एकजना परिचित आमालाई सोधेँ । कार्कीकार्कीबीच पनि कसरी विवाह भयो ? उनले भनिन्, ‘थर एउटै भए पनि गोत्र अलग भएपछि विवाह हुन्छ नानी । वर बधूको थर एउटै भए पनि उपथर अलग रहेछ मुडुला कार्की र सुतार कार्की र गोत्र पनि मौदगौल्य र घृतकौशिक ।

गोत्र भनेको के हो ? विभिन्न जातको जस्तै गुरुङ जातिको गोत्र हुन्छ कि हुँदैन ? यो गोत्र व्यवस्था कसरी कहाँ र कहिले बाट शुरु भयो ? जस्ता विषयमा नेपाली समाजमा धेरै अन्योल छन् । गुरुङ जातिमा पनि यस बारे व्यापक अन्योल र भ्रम छ । यस गोत्रसम्बन्धी विषयमा गुरुङहरूबीच आवश्यक र तथ्यपरक बौद्धिक बहसहरू भएको पाइँदैन । वास्तवमा यो एउटा सोचनीय र खोजयुक्त विषय हो ।

तर आर्यहरूमा थर एउटै हुँदा पनि गोत्र फरक हुँदोरहेछ । वास्तवमा खस आर्यहरूमा थर भने काम र गाम (गाउँ) विशेषले पाएका रहेछन् । जस्तैः

काम विशेषले पाएका थरहरूमाः
अधिकारी– दराको हाकिम, कार्की– राजस्व अधिकृत, भट्ट– राजपुरोहित वा धर्माधिकारी,
भण्डारी– राजकीय कोषको प्रमुख, लेखक– लेखक, महत– ग्रामप्रमुख, रोकाया– महतको सहयोगी, थापा, खड्का, राना, बुढा, बस्नेत आदि थर सैनिकलाई दिइने दर्जाबाट रहन गएको पाइन्छ ।

त्यस्तै गाम (गाउँ)को नामबाट रहन गएका थरहरू छन् । जुम्ला, मुगु, बझाङ, दैलेख आदि जिल्लामा पर्ने बिभिन्न गाउँठाउँको नामबाट रहन गएको थरहरू यसप्रकार छन्ः जुम्लाको धिताबाट धिताल, पाण्डुसेराबाट पाण्डे, सिञ्जाबाट सिंजापति, प्याकुरीबाट प्याकुरेल, सिम्खाडाबाट सिम्खडा । अछामको तिमिल्सैनबाट तिमिल्सिना, तिम्सिना ।

त्यस्तै, बझाङको रेगमबाट रेग्मी, खारबाट खरेल, बयानाबाट बानियाँ । बैतडीको गाजरीबाट गजुरेल र निरौलीबाट निरौला । मुगु जिल्लाको खनायाबाट खनाल, खतिवाडबाट खतिवडा थर रहेको पाइन्छ ।

दैलेखको बाँस्तोलीबाट बास्तोला, लामाछान्नीबाट लामिछाने, सातलाबाट सत्याल, लुयाटीबाट लुईँटेल, चापागाउँबाट चापागाईं, पोखरबाट पोखरेल, लम्सुबाट लम्साल, लम्जीबाट लम्जेल, दहबाट दाहाल, भूर्तिबाट भुर्तेल, पराजुलबाट पराजुली, कोइरालीबाट कोइराला, दवाडाबाट दवाडी, कट्टीलबाट कट्टेल, भुषाकोटबाट भुषाल आदि थर रहन गएको पाइन्छ ।

गुरुङहरूलाई चार र सोह्र भनेर वर्गीकरण गरेको छ तर गुरुङको एउटै थरभित्र विवाह हुँदैन । गुरुङहरूको थर कसरी रहन गयो त भन्ने विषयमा आफ्नै लामो इतिहास र किंवदन्ती छ ।

एउटै थर भएको केटाकेटीबीच दाजुबहिनी वा दिदीभाइको नाता हुन्छ । उनीहरूबीच रगतको नाता भएको मानिन्छ । उदाहरणको लागि लामा– लामा, घोण्डे– घोण्डे वा ल्हेगे ल्हेगे र पज्यु– पज्यु थरको केटाकेटीबीच चेलीमाइतीको नाता पर्छ भन्ने मान्यता छ ।

आफ्नै मौलिक उत्पत्तिको इतिहास लिएर मौलिक संस्कार र संस्कृतिको वैभवका साथ शान्त नदीसमान आफ्नै गतिमा बग्दै गरेको गुरुङ जातिबीच समयको केही कालखण्डमा आएर तत्कालीन शासक वर्गले एउटा वर्ग वा स्तरको निर्माण गरिदियो । चार जाते र सोह्र जाते भनेर गरिएको यो वर्ग र विभाजन हिजोको स्वार्थसहितको अहङ्कारवादले ग्रस्त राज्यसत्ताको नीतिले गुरुङ जातिमाथि गरेको भीषण षड्यन्त्र हो । यो षड्यन्त्र गोर्खा राज्य विस्तारसँगै फैलियो ।

त्यस समयका शासकका सन्तान दरसन्तानले शासन चलाउन थालेपछि उनीहरूको विभिन्न सोच र सनकले निर्माण गरेको स्तरको विकराल चक्रव्युहमा गुरुङहरूको जात विभाजन गराइयो । यस्तो तथ्य इतिहासको विभिन्न घटनाहरूको मिहिन र तार्किक अध्ययन गर्यौं भने प्रष्ट हुन्छ । तर हिजोदेखि नै अनेकौँ त्यस्ता ऐतिहासिक तथ्यहरू बङ्ग्याएर नामेट पारिएको छ भने कतिपय खोज अनुसन्धानको अभावमा त्यसै लोप भइरहेको छ ।

यो स्तर वा तह विभाजन भने त्यो समयका शासकहरूले केवल गुरुङहरूमाथि मात्र गरिएको थिएन । काठमाडौं उपत्यकाभित्र तथा बाहिरका नेवारहरूमा पनि ‘जनैदेखि सहनाई’सम्मको व्यापक तह र स्तर वर्गीकरण गरी विखण्डन गरिएको थियो जुन आजसम्म कायम नै छ । नेवारहरूमाथि गोत्र पनि सोही तवरले लादिएको छ भारद्वज, कश्यप, कौटिल्य, अत्रि आदि ।

अब यहाँ प्रश्न उठ्छ सक्छ गोत्र गुरुङ वा तमूहरूको होइन भने यसको प्रभाव उनीहरूमा कसरी पर्न गयो त ? यो अत्यन्तै गहन र सोचनीय विषय छ । हिजोका शासक वर्गले गुरुङमाथि गरेको वर्ग र स्तर विभाजनको खेल ठूलो षड्यन्त्र हो भन्ने कुरा गहिरिएर खोज अध्ययन र अनुसन्धान गरे स्वतः पुष्टि हुन्छ ।

गुरुङहरूको साङ्गठनिकतामा विखण्डन ल्याउनु तत्कालीन शासकको सत्ताको स्वार्थ निहितता हो तर सोझा र इमान्दार गुरुङहरूलाई अन्धो बनाइएको छ । नक्कली र बनावटी पहिचान गराइएको छ । इतिहासका खण्डखण्डलाई बङ्ग्याइएर वास्तविकताको विलोपको स्थिति सिर्जना गराइएको छ । तमाम गुरुङ समुदायले यस विषयमा बुझ्नु र सचेत हुनु अत्यन्त जरुरी छ । सत्य–तथ्यको खोज अध्ययन र अनुसन्धान गर्नु जरुरी छ ।

गोत्र गुरुङहरूमाथि लादिएको एउटा सत्ता सदाशयता नै हो भन्ने कुराको एउटा प्रमाण शाहवंशीय राजा पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नो गोत्र परिवर्तन गर्नुलाई लिन सकिन्छ । उनले आफ्नो वंशको गोत्र भारद्वाजबाट कश्यपमा परिवर्तन गरेका थिए । कुल र वंश भन्ने कुरा परिवर्तन गरिरहने विषय होइन । यो उनीहरूको राज्य सत्ताको स्थायित्वको लागि गरिएको दूरदर्शी दीर्घकालीन नीति हो ।

यसैको एउटा परिणाम गुरुङ जातिमा पनि गोत्र लादिएको थियो र मान्ने गरेको पनि छ । पूजापाठ, विवाह शुद्याइँदेखि अरु कर्मकाण्डमा गोत्र सोधखोज गरिन्छ तर पनि एउटै थरमा अलगअलग गोत्र त्यति भेटिएको छैन । यसले पनि एउटा कुरा के पुष्टि गर्छ भने गुरुङ जातिमा गोत्रको काम थरले नै गर्छ ।

गोत्र भनेको के हो त ?
प्राचीन पुरुषको निरन्तर वा अविरल वंश परम्परालाई गोत्र भनिन्छ । जो क्रमश जिजु, बाजे, बाबु, छोरा नाति हुँदै निरन्तर माथिबाट तलतिर बग्दै जान्छ । अथवा एक मूल ऋषिबाट आरम्भ भएर बाजे, बाबु, छोरा, नाति, पनाति हुँदै अघि बढ्ने ऋषिवंश नै गोत्र हो । अर्काे शब्दमा भन्नुपर्दा गोत्र भन्नाले वैदिक कालमा ऋषिमुनिहरूले आफ्ना सन्ततिको पहिचानका लागि आफ्नो नामलाई सङ्केत शब्दको रूपमा प्रयोग गर्ने प्रणालीलाई नै गोत्र भन्ने गरेको पाइन्छ ।

प्रसिद्ध समाजशास्त्री लुइस मोर्गनले आफ्नो ‘आदिम समाज’ नामक पुस्तकमा कबिला युगमा सामुहिक परिवारमा बस्ने निश्चित एउटै हजुरआमाका सन्तानलाई एउटा गोत्रभित्रका मानिसहरूका रूपमा उल्लेख गरेका छन् । (मोर्गन सन् १९६४)

यो वंश परम्परा मोर्गनपछिका समाजशास्त्रीहरूले पनि स्वीकारेका छन् । यसबारे विभिन्न नेपाली ग्रन्थहरूले विभिन्न परिभाषा गरेको पाइन्छ । त्यसमध्ये म यहाँ केही उल्लेख गर्न चाहन्छु ।

१. वंशविस्तार गर्ने महर्षिहरू गौतम, विश्वामित्र, जमदग्नि, भारद्वाज, अत्रि, वशिष्ठ र कश्यप यी सप्तर्षिका साथै अगस्त्य ऋषिका जति सन्तान छन् तिनलाई गोत्र भनिन्छ । –संस्कृत नेपाली शब्दकोष
२. वंश प्रवर्तक ऋषिमुनिका नामबाट चलिआएको पुख्र्याैली चिनाउने उपनाम गोत्र हो ।
⁃ बृहत नेपाली शब्दकोश
३. आफ्ना नामबाट सन्तान वा खलकैको उपनाम बनेको गोत्र प्रवर्तक मूल पुरुष गोत्र हो । –नेपाली शब्दसागर
४. गोत्र प्रवर्तक ऋषिमुनि आदिको नामबाट चलिआएको पुख्र्याैली वंश गोत्र हो । 
–प्रयोगात्मक नेपाली शब्दकोष

माथि उल्लिखित परिभाषाहरूबाट के अनुमान गर्न सकिन्छ भने गोत्र हिन्दू धर्म परम्परामा मात्र रहेको देखिन्छ । तर यथार्थमा गरुङहरूमा पनि गोत्र मान्ने गरेको पाइन्छ । तर आम बुझाइअनुसार गुरुङ समाजमा गोत्रको विषयमा अन्योल र भ्रमहरू भने प्रशस्त छन् । गुरुङमा मात्र नभएर आर्य बाहेक आम नेपाली समाजमा नै अन्योलता छ । यसको मूल कारण भने अध्ययन अनुसन्धानको कमी र अन्धपरम्पराको सिको गर्नु र त्यसैमा विश्वास गर्नु हो ।

वास्तवमा नेपाली समाज फरकफरक वंश, कुल, पिता, पुर्खा, परम्परा र सभ्यताबाट विभिन्न चरणहरू पार गरी क्रमश विस्तार र विकास भएको समाज हो । अथवा हिमाल, पहाड र तराईजस्तो प्राकृतिक सुन्दरताले सुशोभित नेपालको समग्र भूभाग ३ प्रदेशीय वैभवयुक्त ५ सभ्यताहरूको महासङ्गम हो ।

आजभन्दा ५ हजार वर्ष पहिलेदेखि चरणबद्ध रूपमा विकसित हुँदै आएको मुख्यतः ५ ओटा सभ्यताहरूको महासङ्गमले निर्माण गरेको भव्य सम्मिश्रणको बहुरङ्गी इन्द्रेणी हो नेपालको भूमि । पहिलो सभ्यतामा उत्तरबाट उत्पत्ति भई ह्वाङ हो र याङ्सी नदीले निर्माण गरेको मैदानमा विकसित हुँदै अन्नपूर्ण हिमाल फेदी हुँदै नेपाल प्रवेश गरेको मङ्गोल महासभ्यता पर्छ । दोस्रोमा युरोपबाट मध्य एशियाको भूभाग ढाक्दै ककेसियाको बाटो गरी पश्चिम नेपालबाट छिरेको खस सभ्यता हो ।

त्यस्तै, सिन्धुघाँटीमा उर्वर भई गंगा मैदानमा फस्टाउँदै वेद वेदान्तहरूको रचना गरी नेपाल प्रवेश गर्ने वैदिक आर्य सभ्यतालाई तेस्रो महासभ्यता मानिएको छ । पटकपटक आर्यहरूको हमलाबाट पराजित हुँदै नेपाल प्रवेश गर्न सफल हडप्पा र मोहेनजोदाडोजस्तो भव्य सभ्यता निर्माण गरिसकेका आष्ट्रिक र द्रबिड जातिको सभ्यतालाई चौथो महासभ्यता मानिन्छ ।

पाँचौँ सभ्यता भने आजभन्दा करीब १ हजार ४ सय वर्ष अघि मक्का मदिनाबाट उत्पत्ति भई समग्र अरब हुँदै भारतको भूमिबाट नेपाल प्रवेश गरेको इस्लाम सभ्यता पर्दछ ।

यी फरकफरक सभ्यताले फरकफरक जात र समुदायका पुर्खा (Ancester) नेपाल भित्र्याएको छ । यसबाट के थाहा हुन्छ भने नेपालमा बस्ने विभिन्न समुदायको पुर्खा, वंश वा पितृ, फरकफरक छ ।

विभिन्न समाजशास्त्रीहरूका अनुसार मानव समाज काबिला युगदेखि नै सामुहिक परिवारमा बस्ने गर्दथ्यो । त्यसबेला मातृप्रधान समाज थियो । शायद त्यसबेला पुरुष पहिचानको आवश्यकता महसुस गरिएको थिएन । त्यसरी एउटै सामुहिक परिवारमा बसे पनि निश्चित हजुरआमा वा आमाको सन्तानलाई एउटा वंशमा समेट्ने गर्दथे । मातृसत्ताबाटै वंश प्रणालीको शुरुवात भएको लुइस मोर्गन पछिका अधिकांश समाजशास्त्रीहरूले पनि स्वीकारेको पाइन्छ ।

गुरुङ जातिमा करीब विलोप अवस्थामा पुगेको सात कन्या अथवा सात आमालाई सम्झेर गरिने पूजा पनि मानव समाजको उत्पत्ति र विकासलगायत मातृसत्ताकै मौलिक अवशेष को रूपमा मान्न सकिन्छ । तर मातृप्रधानताको समाज ढलेर पितृसत्ताको शुरुवात भएको पनि आज करीब ७ हजार वर्ष पूरा भइसकेको छ त्यसले गर्दा पितृप्रधान समाजको वर्चस्वमा सात आमाका सत्यताहरू छायामा पारिएको छ ।

यसैले पुरातन कालबाटै सबै गोत्रहरू पुरुष ऋषिमुनिहरूकै नामबाट नामकरण गरिएको छ । जस्तै, भारद्वाज, कश्यप, कौटिल्य, आत्रेय, गर्ग, वशिष्ठ, कौशिक, वत्स, धनञ्जय, आदि सबै पुरुष ऋषिहरू हुन् । यसैले गोत्र भनेको केवल आर्यहरूको पुर्खा वा कुल हुन् ।

कुल के हो त ?
कुललाई अङ्ग्रेजीमा Clan भनिन्छ । कुल जान्नको लागि समाजमा Kinship systemअथवा नातेदारी व्यवस्था जान्नु जरुरी छ ।

नातेदारी व्यवस्थाका बारेमा जीपी मर्डकले भनेका छन्, ‘नातेदार प्रणाली एउटा सम्बन्धहरूको एउटा संरचनागत प्रणाली हो जहाँ नातेदारहरू एकअर्कामा जटिल अन्तरसम्बन्धले बाँधिन्छन् । नातेदार प्रणाली व्यक्तिहरूलाई सामाजिक समूहहरू, भूमिकाहरू र वंशावलीमा सङ्गठित गर्ने आधारभूत सिद्धान्तहरू मध्येको एक हो ।

नातेदारी व्यवस्था (Kinship System) के हो त ?

Kinship भन्नाले समाजमा मानिसहरू बीचमा हुने नातासम्बन्ध भनेर बुझिन्छ । जुन ३ प्रकारको हुन्छ ।

१. Affinal kinship (बिहेबाट हुने नाता र सम्बन्ध)
२. Consanguineal kinship (रगतबाट हुने नाता र सम्बन्ध)
३. Fictive kinship (न बिहे, न रगतको सम्बन्ध, जस्तै मितेरी साइनो)

वास्तवमा गोत्रको काम यही नाता पहिचान गरी कुल वंश वा पुर्खा छुट्याउने काम हो जोसँग रगतको नाता Consanguineal kinship छ कि छैन त भनेर थाहा पाउन सकिन्छ । गोत्रको काम रगतको नाता छुट्याउने प्रणाली हो । यो विभिन्न समाज र समुदायमा आआफ्नो किसिमको छ । जस्तो राईलिम्बूमा पनि गोत्र हुन्छ । तर उनीहरूको गोत्रको आफ्नै मौलिक नाम छ जस्तै चाम्लिङ राईका गोत्रहरू चाम्लिङ होमिहछा, साक्सानामछा, दिबुछा, हलैछा आदि ।

लिम्बूमा पनि एउटै थरमा पनि विभिन्न उपथरहरू हुन्छन् जसभित्र उनीहरूको बिहेबारी पनि चल्छ । तर विभिन्न थरको एउटै गोत्र हँुदैन । आर्य वा हिन्दूहरूलाई किन गोत्रको आवश्यक पर्छ भने उनीहरूबीच एउटै थरमा पनि फरकफरक गोत्र हुन्छ र फरकफरक थरमा पनि एउटै गोत्र हुन्छ । फरक थर भए पनि एउटै गोत्र भए पुर्खा वा कुल एउटै हुन्छ भन्ने विश्वास छ र उनीहरूबीच रगतको नाता हुन्छ भन्ने मान्यता छ । जस्तो खड्का, दुलाल अर्याल, थापा आदिको आत्रेय गोत्र हुन्छ भने फेरि खड्का, थापा आदिको कौडिण्य गोत्र पनि हुन्छ र दुलालको उपमन्यु गोत्र पनि हुन्छ ।

यसकारणले गर्दा हिन्दू आर्यहरूलाई गोत्रको आवश्यक पर्छ र गोत्र हिन्दू धर्म परम्पराबाटै शुरु भएको हो । बुझ्नुपर्ने कुरा, हिन्दूहरूमा एउटै थरबीच पनि fictive kinship हुन सक्छ । तर तमूहरूमा एउटै थरबीच जहिले पनि consanguineal kinship हुन्छ fictive kinship हुन सक्दैन ।

वास्तवमा गोत्र परम्परा गुरुङहरूको होइन भन्ने विषयमा केही तर्क दिन सकिन्छ ।

१. गुरुङहरू जहाँको भए पनि एउटै थर भएपछि रगतको नाता (Consanguineal kinship) हुन्छ उनीहरूबीच कुनै हालतमा बिहेबारी चल्दैन र उनीहरूमा चेली माइतीको सम्बन्ध (Relation) हुन्छ । जानअञ्जानमा लुकीचोरी त्यस्तो बिहे गरे छितकी पातकी ठहरिन्छ । त्यस्तो बिहेबारी गर्नेलाई पहिले गाउँनिकाला वा देशनिकाला गरिन्थ्यो र अहिले पनि यस्तो बिहे कुनै हालतमा स्वीकार्य छैन । तर आर्यहरूमा एउटै थरमा पनि बिहे हुन्छ र उनीहरूलाई गोत्रले रगतको नाता छुट्याउँछ थरले छुट्याउँदैन ।

२. कतिपय आर्य र गुरुङको एउटै गोत्र हुन्छ जस्तै निरौला आर्य र कोरङ्गी गुरुङको एउटै गोत्र हुन्छ भारद्वाज भन्ने । त्यस्तै गरेर कुनै गुरुङले कौशिक गोत्र हो भन्छन् त कसैले आत्रेय गोत्र कसैले चनु गोत्र कसैले भारद्वाज गोत्र । के यस्तो एउटै गोत्र भएको गुरुङ र आर्यहरूको पुर्खा कुल वा वंश एउटै हो त ? यो हुनै नसक्ने कुरा हो । एउटै गोत्र हुनु भनेको एउटै कुल वा वंश वा पुर्खाका सन्तान भन्ने कुरा त माथिका परिभाषामा प्रष्ट भइसकेको छ ।

३. तेस्रो तर्क म यहाँ राख्छु । यदि गुरुङहरूको गोत्र हुन्थ्यो भने आफ्नै मौलिक भाषामा किन भएन ? जब कि गुरुङ जातिको उत्पत्तिको मिथक अनुसार ३ पुर्खाहरू र ७ आमाहरूको आफ्नै मौलिक नाम छ, जस्तो महाज्ञानी ३ पिताहरूको नाम पहिलो करगली क्हयाला, दोस्रो आपाकर्हाबुकल्हे र तेस्रो स्यामा क्होंलु पच्यु । ७ माताहरूको नाम पनि यस प्रकार छ क्रोंरोक्रों– होंगु नायेया, सिरोंसी– होखु नायेमा, लरों ल– होंग्रु नायेमा, सरों स–होग्रु नायेमा, मुरोमु– होंग्रु नायेमा, ङिहरो ङ्हिर– होंग्रु नायेमा तथा सरों स– होंग्रु नायेमा । यिनै तीन महापुरुषहरू र सात आमाहरूको शाखा सन्तानबाट गुरुङ (तमू)हरूको सृष्टि भएको कुरा वेद (तमू) मा उल्लेख भएको पाइन्छ ।

गुरुङ जातिको आफ्नै मौलिक संस्कार र संस्कृति छ, भाषा वेशभूषा र परम्परा छ मूल्य र मान्यता छ अनि उत्पत्तिको इतिहास छ भने गोत्र चाहिँ कसरी आर्य सभ्यताअन्तर्गतको वैदिककालको ऋषिहरूको नामबाट रहन गयो त ?

भलै केही गुरुङहरू विभिन्न समय अन्तरालमा राज्यबिस्तारको क्रम वा आफ्नो जीवनयापनको क्रममा उद्गम भूमि छोडेर दुरदराजमा जान बाध्य भए र भाषा, धर्म संस्कार र संस्कृति बिर्सिए । उनीहरूमाथि जबरजस्ती लादिएको पुरातन धर्म, संस्कार संस्कृतिको परिणति हो गुरुङमा गोत्रको परम्परा । वास्तवमा गुरुङको थर नै गोत्र हो ।

यस्ता विभिन्न तर्क र कारणहरूले गर्दा र समाजशास्त्रको मेरो स्वअध्ययनले गुरुङ जातिमा गोत्रको औचित्यबारे मेरो आफ्नो धारणा मात्र हो । वास्तवमै यस विषयमा व्यापक बहस बौद्धिक छलफल र गहन अध्ययनको जरुरी छ ।

नत्र हिजोदेखि आजसम्म राज्य र शासनसत्ताले प्रारम्भिक कालबाट मौलिकताको अतिक्रमण झेल्दै इतिहासका अनेक कालखण्डमा सीमान्तकृत पारिएका सांस्कृतिकता र जनजातीयताको राग अलाप्ने हामी गुरुङ जातिलगायत आर्यहरूको गोत्र मान्ने अन्य जनजाति सुदूर भविष्यमा मौलिक अस्तित्वविहीन र पहिचानरहित नहोलान् भन्न सकिन्न ।