योगी पीताम्बर

सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः ।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत् ।।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः
सबैको सुखको कामना, सबैको रोगमुक्तको चाहना, सबैमा प्रगतिको र उन्नतिको कामना गर्ने सिद्धान्त नै सनातन हो । सनातन धेरै ग्रन्थमा उल्लिखित यो श्लोक नै सनातनको परिभाषा र सिद्धान्त हो । जसले मानव तथा प्रकृतिको रक्षाको सिद्धान्त केवल सनातनमा छ, सनातन संसारको सबैभन्दा पुरानो सिद्धान्त हो भन्ने प्रष्ट्याउँछ । सनातनको अर्थ भनेको उत्पत्तिको र अन्त्यको कुनै सीमा नहुनु हो । यसको न शुरु छ, न अन्त्य नै ।

शास्वत सत्य नै सनातन हो । सनातन सिद्धान्त न त जाति विशेष, न त भूगोल विशेष न त कुनै मत र धर्म विशेष नै हो । जुन सत्य हो त्यो सनातन हो । मानवको विकास र प्रकृतिको संरक्षक नै सनातन हो । संसारमा धर्मका जति मत, सिद्धान्त छन् ती सबैको उत्पत्तिको पृष्ठभूमि नै सनातन हो ।

यतो ऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः । अर्थात जसले भौतिक र आध्यात्मिक परम गति प्राप्त गर्छ त्यो धर्म हो । ऋषिमुनिका अनुसार विकास र प्रकृतिको संरक्षणमा धर्मका सिद्धान्त र मत बने । ती सबै कुनै न कुनै रूपमा सनातनको गर्भबाट नै आएको पाउन सकिन्छ । धर्मका नाममा बनेका मत र सिद्धान्तले मानवलाई विभिन्न समूहमा विभाजन गर्छ । केवल सबैको शान्ति, सुख र प्रगतिको कामना सनातनले नै गर्छ । सृष्टिको शुरु अवस्थादेखि नै विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न भूगोल र समाज मानवको विकास र प्रकृतिको संरक्षणको लागि विभिन्न महापुरुषको आगमन भएको पाउन सकिन्छ ।

महापुरुषले दिएको सिद्धान्त र मत नै वर्तमान अवस्थामा धर्मको रूपमा लिएको पाउन सकिन्छ । त्यो केवल एक मत र सिद्धान्तमात्र हो । धर्मको सिद्धान्तले केवल मानवको प्रगति र प्रकृतिको संरक्षण गर्छ तर व्यक्ति विशेषबाट बनेका विभिन्न सिद्धान्तले मानव समुदायलाई विभाजन गरेको पाइन्छ ।

धर्मको अर्थ नै सत्य हो । जुन भूगोल विशेष र जात विशेष हुँदैन । धर्म भनेको शिवको पूजा, जिससको प्रार्थना र अल्लाहको पुकार मात्र होइन । यो केवल सम्प्रदाय मात्र हो । धर्म सत्य हो जुन कुरा सत्य हो त्यो धर्म हो । धर्म असफलताबाट सफलता, मानवबाट महामानव बनाउने एक सिद्धान्त हो ।

गौतम ऋषिका अनुसार
श्रूयतां धर्म सर्वस्वं श्रुत्वा चैव अनुवत्र्यताम् ।
आत्मनः प्रतिकूलानि, परेषां न समाचरेत् ।।

धर्मको सर्वस्व सुनेर त्यही आधारमा चल्नु र आफूलाई नराम्रो लाग्ने व्यवहार तेस्रोसँग नगर्नु धर्म हो भन्ने अर्थ छ । साथै सनातन धर्मका सबै ग्रन्थमा यही कुरालाई जोड दिएको पाउन सकिन्छ । संसारमा धर्मका धेरै मत छन् । संसारमा विद्यमान धार्मिक मतका अनुयायीको आधार विभिन्न छन् । प्राचीन यहुदीको आधारमा इसाई धर्म र जिसस क्राइष्ट अर्थात येशु मसीहको जन्मलाई मानिन्छ । जसलाई क्रिश्चियन धर्म ग्रन्थको आधारमा स्वयम् भगवानबाट जन्म भएको विश्वास गरिन्छ । उनैको समयबाट यस मतको शुरु भएको पाउन सकिन्छ । जसमा मानव मुक्तिका वचनहरु व्याख्या गरिएको पाइन्छ । यस धर्मको मुख्य ग्रन्थ बाइबलमा पनि सबै मानवकै मुक्तिको कुरा पाइन्छ ।

त्यस्तै ठूलो जनसंख्या ओगटेको अर्काे धर्म इस्लाम धर्म हो । अन्तिम वक्ता हजरत मुहम्मदद्वारा मानव समुदायमा यसको शिक्षा लएको कुरा यस धर्मको मुख्यग्रन्थ कुरानमा पाउन सकिन्छ । जनसंख्याको आधारमा संसारको दोस्रो ठूलो धर्मको रुपमा यो धर्म रहेको छ । यो धर्म पनि मानवताको प्रेम र प्रकृतिको संरक्षणमा नै आधारित छ ।

त्यस्तै नेपालमा जन्मिएका सिद्धार्थ गौतमको सिद्धान्तको आधारमा बनेको धर्म बौद्ध धर्म हो । यसले पनि यिनै कुरामा ध्यान केन्द्रित गरेको पाउन सकिन्छ ।

सबै धर्मको सन्देश एउटै छ । विभिन्न समयमा विभिन्न स्थानमा आएका महामानवहरुले दिएको शिक्षाको निचोड मानव विकास र प्रकृतिको संरक्षण नै हो । तर बिडम्बना मानव समाजमा निजी स्वार्थको कारणले यसैको आधारमा समाजमा विभाजन गरेको पाउन सकिन्छ ।

व्यक्तिबाट बनेका मत र सिद्धान्तले विभिन्न समूहमा मानवलाई विभाजन गरेको पाइन्छ । कि त ती सबै सिद्धान्तले मानवको प्रगतिको र प्रकृतिको संरक्षण गर्नु पर्यो अनि केवल धर्म मान्न सकिन्छ । हुन ती महामानवले सबै मानवको सुख शान्ति र प्रगति नै चाहेको पाइन्छ । तर मानवले आफ्नो निजी स्वार्थका कारण ती महापुरुषका सिद्धान्तलाई भूगोल र जातविशेषका आधारमा विभाजन गरेको कारण सीमित गराए ।

ती सिद्धान्त केवल सीमित समूह र सीमित भूगोलमा स्वार्थपूर्तिको लागि प्रयोग भयो । जसका कारण मानवमानवमा नै विभाजन भयो । यसले मानवको प्रगति र प्रकृतिको संरक्षणको विरुद्धमा निश्चित भूगोल र निश्चित समूहको स्वार्थपूर्तिको रुपमा प्रयोग गर्न सीमित गरायो । त्यसकारण पनि यसलाई धर्मभन्दा पनि मत र सिद्धान्तको रुपमा मात्र लिँदा उपयुक्त होला ।

धर्मले त केवल समग्र ब्रह्माण्डको संरक्षण गर्छ । मानव सृष्टिदेखि अहिलेको अवस्थामा आउँदासम्म विभिन्न व्यक्तिबाट बनेको सिद्धान्तमा विभाजन भएको पाइन्छ । जबकि धर्मले कसैलाई पाखा र कसैलाई काखा गर्दैन । सबैको उत्तिकै महत्व, श्रद्धा र प्रगतिको कामना गर्छ । त्यो केवाल सनातन सिद्धान्तमा पाउन सकिन्छ । सनातन विज्ञान हो, यो विश्वासमात्र होइन । जब संसार बन्यो त्यो समयबाटै परमात्माबाट यो सिद्धान्त बन्यो ।

जसरी तपार्इंले कुनै प्रोडक्ट बनाउँदा त्यो प्रोडक्ट सञ्चालन गर्न क्याटलग पाउनुहुन्छ त्यसरी नै यो संसारको सञ्चालनको ज्ञान वेद हो । त्यही भएर वेद कोही व्यक्तिमार्फत् रचना नभएर केवल सृष्टिसँगै प्राप्त भएको ज्ञान हो । वेद मानव विकास र प्रकृतिको संरक्षणको नियम हो । जति पनि धार्मिक मत तथा सिद्धान्त बने ती सबैको गर्भ वेद हो ।

त्यसैले धर्म केवल सनातन हो । जुन सत्य छ । जहाँ मानव र प्रकृतिको रक्षाको कुरा गरिएको छ । मानव र प्रकृतिको रक्षाको लागि सनातन धर्मको आवश्यकता छ । सनातन एक यस्तो सिद्धान्त हो जसले मानव प्रकृतिको रक्षा गर्छ ।