धर्म / संस्कृति
देउसीमा नाम लिइने ‘बलि’ राजा को हुन् ?
पौराणिक कथन अनुसार–
बलि सप्तचिरजीवीहरू मध्ये एक हुन् । ऊनी विष्णुका प्रसिद्ध भक्त, परोपकारी तथा एक महान् योद्धा थिए । उनका पिताको नाम विरोचन थियो । उनी वैरोचन राज्यका सम्राट थिए, जसको राजधानी महाबलिपुर थियो । असुरहरुका गुरु शुक्राचार्य उनका गुरु भएकाले उनलाई असुरहरुकै राजा मानिएको हो । बलि सबै युद्ध कौशलमा निपुण थिए। उनीहरुलाई हराउन विष्णुले वामन अवतार लिएका थिए । असुरगुरु शुक्राचार्यको प्रेरणाले उनले देवताहरूलाई जितेर स्वर्गीय संसारमा कब्जा गरे ।
समुद्र मन्थनबाट प्राप्त रत्नहरुको लागि जब असुरहरू र देवहरू बीच युद्ध भयो, तब असुरहरूले आफ्नो मायावी शक्ति प्रयोग गरी देवताहरूलाई युद्धमा पराजित गरे । त्यसपछि राजा बलिले विश्वजीत र सयौं अश्वमेध यज्ञ गरेर तिनै लोकहरू आफ्नो नियन्त्रणमा लिए । पछि जब अन्तिम अश्वमेध यज्ञको समापन हुँदै थियो, तब राजा बलिले विष्णुको वामन अवताररूपी ब्राह्मणसँग वचन हारेर तिनै लोक दान गरे । शुक्राचार्यले चेतावनी दिए पनि बलि राजा दानबाट पछि हटेनन् । त्यसैकारण बलिदान भनेर आजसम्म पनि सम्मान गर्ने गरिन्छ ।
वामनले दक्षिणास्वरुप तीन कदम जमीन मागेका थिए । बलि राजाको सङ्कल्प पूरा हुनेबित्तिकै विशाल रूप लिएर पहिलो दुई पाइलामा पृथ्वी र स्वर्ग नापे । बाँकी दानको लागि, केही बाँकी नरहेपछी बलिले आफ्नो टाउको थापे । यसरी उनले आफ्नो वचन पूरा गरे । राजा बलिको यही उदारता र दानवीर हुनुको परिचयलाई युगौँयुगसम्म स्मरणीय रहोस् भन्ने हेतुले देउसी भैलोमा बलि राजाको नाम लिने प्रचलन रहेको मान्न सकिन्छ ।
ऐतिहासिक मान्यता अनुसार–
देउसी भैलो गीतको उत्पत्तिबारे धेरैले धेरै थरी अनुमान लगाएका छन् । ‘हामी त्यसै आएनौं, बलि राजाले पठाए’ भन्ने पंक्तिका आधारमा हिन्दू मिथकका राजा बलि र मगर राजा बलिहाङ यो गीतका पात्र हुन् कि भन्ने अनुमान गरिन्छ । जुम्लामा भने खस राज्यकालका जुम्ली राजा बलिराज कल्याल शाहीले देउसी भैलो खेल्ने परम्परा शुरू गरेको मान्यता अझै पनि पाइन्छ ।
१४ औं शताब्दीको अन्त्यतिर सन् १३९८ आसपास बलिराज जुम्लाका राजा बनेका थिए । यिनकै शासनकालमा जुम्लाको खस राज्यले एक कुख्यात मुसलमान लडाकुको फौजसँग सामना ग¥यो । यसै युद्धपछि जनताबाट कर उठाउन बलिराजले देउसीभैलो खेल्न लगाएको केही इतिहासविद्हरू बताउँछन् ।
‘खस जातिको इतिहास’ पुस्तकका लेखक एवम् इतिहासविद् बालकृष्ण पोखरेलले निधनको केही समय अघि बताएका थिए, ‘लडाइँमा बलिराजका छोरा वत्सराजले शत्रुलाई छक्क पारे । अन्त्यमा सबै फौज मारिँदा एक्लो वत्सराज खडा रहे । ‘मर्नु भन्दा अगाडि तँलाई के चाहिन्छ ?’ भनेर सोध्दा ‘मलाई तरबार पक्रेर मुसलमानको सबभन्दा बहादुर नेतासँग युद्ध गरेर मर्नु छ । जसरी म भुइँमा छु त्यसरी ऊ पनि भुइँमा ओर्लियोस् र मलाई मारोस् । एक्लैले सक्दैन भने दश जना आए पनि हुन्छ’ भनेर भने । यसो भनेपछि आक्रमणकारी छक्क प¥यो । कस्तो बहादुर रहेछ भनेर ओर्लेर अंकमाल गरेर मीत लगायो । र मीतज्यूलाई घर फर्किनका लागि बाटो खर्च जुटाउन बलिराजले आफ्नो राज्यभर चन्दा उठाउन पठाए ।’
पोखरेलले आफूले यो किस्सा अरबी र फारसी पुस्तकमा पाएको तर लिपि दोषका कारण वत्सराजको नाम बहरूज हुन गएको पनि बताएका थिए ।
बलिराजबारे कर्णालीमा धेरै किंवदन्ती सुनिन्छ, तर उनको यो युद्धको किस्सा भने नेपाली इतिहासका दस्तावेजमा भेटिँदैन । ‘खस साम्राज्यको इतिहास’ पुस्तकमा पोखरेलले वत्सराज कल्यालवंशीहरूको उपमा भएकाले वत्सराज र बलिराज बाबु–छोरा नभएर एकै पात्र पनि हुन सक्ने लेखेका छन् ।
पोखरेलका अनुसार बलिराजले सामना गरेका ती कुख्यात लडाकु तैमूर थिए । बलिराजको शासनकाल शुरू हुँदा अर्थात् मङ्गोल योद्धा तैमूरले भारतमा विध्वंस मच्चाइरहेका थिए । तैमूर–इ–लङ्ग र ‘तैमूर द लेम’ अर्थात् लङ्गडो तैमूर भनिने ती लडाकू भारत विजय गर्ने उद्देश्यले हाल उज्वेकिस्तानमा पर्ने समरकन्दबाट आएका र दिल्लीलाई ध्वस्त बनाएर उत्तरतिर लागेका थिए ।
इतिहासको विश्लेषण गर्दा उत्तरी भारतमा तैमूरले गरेको आक्रमणलाई जुम्लाको खस राज्य समेतले सामना गरेको र त्यसकै लागि खर्च उठाउन ‘हामी त्यसै आएनौं, बलि राजाले पठाए’ भन्ने देउसी गीत गाउनु सान्दर्भिक देखिन्छ । यद्यपि नेपाली अध्ययनले यसको पुष्टि गर्नु जरूरी छ । – गोपाल पाल्पाली आचार्यको फेसबुक वालबाट
Facebook Comment
काठमाडौं क्षेत्र नम्बर ८ मा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका उम्मेदवार विराजभक्त श्रेष्ठले भारी मतान्तरसहित सुरुवाती अग्रता लिएका छन् ।
बिहीबार भएको मतदानपछि जारी मतगणनामा उनले १७२४ मत प्राप्त गरेका छन् ।
त्यस्तै, कांग्रेस उम्मेदवार सपनाराज भण्डारीले २०७, नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीका सुमन सायमीले १५४ र नेकपा एमालेका राजेश शाक्यले ११५ मत प्राप्त गरेका छन् ।
नवयुवाको आन्दोलनपछिको विशेष परिस्थितिमा हुन लागेको प्रतिनिधिसभा सदस्य चुनाव अन्तर्गत आज मतदान हुँदैछ । देशभरका मतदान केन्द्रमा बिहान ७ बजेदेखि बेलुकी ५ बजेसम्म एकै चरणमा मतदान हुनेछ ।
मतदानको लागि मतदाता उत्साहित भएका छन् । मतदान गर्नकै लागि धेरैजना गाउँघर पुगेका छन् । कतिपय विदेशबाटसमेत फर्किएका छन् । देश सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा प्रवेश गरेपछि भएको प्रतिनिधिसभाको यो तेस्रो चुनाव हो ।
यसअघि २०७४ र २०७९ सालमा चुनाव भएको थियो । ‘पहिलो हुने निर्वाचित हुने निर्वाचन प्रणाली’को हो । प्रत्यक्षतर्फ ६१ वटा चुनाव चिह्नमा ६५ वटा राजनीतिक दलले प्रतिस्पर्धा गर्दैछन् । प्रत्यक्षतर्फ तीन हजार १७ पुरुष, ३ सय ८८ महिला र एक अन्य गरी तीन हजार ४ सय ६ उम्मेदवार चुनावी प्रतिस्पर्धामा छन् ।
यस्तै, समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीतर्फ १ हजार ३ सय ६३ पुरुष र १ हजार ७ सय ७२ महिला गरी ३ हजार १ सय ३५ उम्मेदवार प्रतिस्पर्धामा छन् । यस पटकको चुनावमा ९६ लाख ६३ हजार ३ सय ५८ पुरुष, ९२ लाख ४० हजार १ सय ३१ महिला र २ सय अन्य गरी १ करोड ८९ लाख ३ हजार ६ सय ८९ जना मतदाता छन् ।
यस्तै, १ लाख ८६ हजार १ सय ४२ अस्थायी मतदाता कायम भएको निर्वाचन आयोगले जनाएको छ । देशभर १० हजार ९ सय ६७ मतदानस्थलमा २३ हजार १ सय १२ मतदान केन्द्र निर्धारण गरिएका छन् । यस्तै, १ सय ४३ अस्थायी मतदानस्थल तय गरिएका छन् ।
ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा अशक्त र गर्भवतीलगायतलाई सहज मतदानका लागि प्राथमिकता दिने व्यवस्था गरिएको निर्वाचन आयोगले जनाएको छ ।
चुनावी सुरक्षाका लागि ७९ हजार ७ सय २७ नेपाली सेना, ७५ हजार ७ सय ९७ नेपाल प्रहरी, ३४ हजार ५ सय ६७ सशस्त्र प्रहरी बल, १ हजार ९ सय २१ राष्ट्रिय अनुसन्धान र १ लाख ४९ हजार ९० निर्वाचन प्रहरी खटिएका छन् ।
यस्तै चुनाव गराउन २ लाख १५ हजार कर्मचारी खटिँदैछन् । यसपटकको चुनावमा चार अन्तरराष्ट्रिय र ३९ राष्ट्रिय संस्था पर्यवेक्षणमा खटिएका छन् ।
न्युजिल्यन्ड आइसिसी टी-२० विश्वकप २०२६ को उपाधि नजिक पुगेको छ। बुधबार भारतको कोलकतास्थित इडन गार्डेन्समा दक्षिण अफ्रिकालाई ९ विकेटको फराकिलो अन्तरले पराजित गर्दै न्युजिल्यान्ड फाइनलमा पुगेको हो।
अब उपाधिका लागि न्युजिल्यान्डले भारत वा इंग्ल्यान्डमध्ये एक टोलीसँग आइतबार अहमदावादमा प्रतिस्पर्धा गर्नेछ। भारत र इंग्ल्यान्डबीच दोस्रो सेमिफाइनल बिहीबार मुम्बईको वानखेडे रंगशालामा हुँदैछ।
दक्षिण अफ्रिकाले दिएको १७० रनको लक्ष्य न्युजिल्यान्डले एक विकेटको क्षतिमा १२.५ ओभरमै पूरा गर्दै जित निकाल्यो।
उसको जितमा ओपनिङ ब्याटर फिन एलेनले शतक प्रहार गरे। उनले नटआउट १०० रन बनाउने क्रममा ३३ बलमा १० चौका र ८ छक्का प्रहार गरे। एलेनले टी-२० विश्वकपकमा सबैभन्दा छिटो शतक बनाउने कीर्तिमान बनाएका हुन्।
अर्का ओपनर टिम सेइफर्टले ३३ बलमा ५८ रन बनाएका थिए। रचिन रविन्द्रले नटआउट १३ रन बनाए।
त्यसअघि टस जितेको न्युजिल्यान्डले फिल्डिङ रोजेपछि पहिले ब्याटिङ गरेको दक्षिण अफ्रिकाले २० ओभरमा १६९ रन बनाएको हो।
एघार ओभर चल्दासम्म दक्षिण अफ्रिका खराब स्थितिमा थियो। उसले ५ विकेट गुमाइसकेको थियो भने केवल ७७ रन जोडेको थियो।
तर छैटौं विकेटका लागि ट्रिस्टन स्टब्स र मार्को यान्सेनले उत्कृष्ट साझेदारी गरेर दक्षिण अफ्रिकाको उद्दार गरे। १९औं ओभरसम्म दुईबीच छैटौं ओभरका ७३ रनको साझेदारी भयो। स्टब्सले २९ रन जोड्ने क्रममा २४ बलमा २ चौका र १ छक्का प्रहार गरे।
यान्सेन भने नटआउट ५५ रन जोडे। उनले ३० बलमा २ चौका र ५ छक्का प्रहार गर्दा दक्षिण अफ्रिकाको स्कोरले १६९ रनसम्म पुगेको हो।
त्यसअघि दोस्रो ओभरमा दुई विकेट गुमाएपछि दबाबमा परेको दक्षिण अफ्रिका लागि डेवाल्ड ब्रेभिसले २७ बलमा ३४ रन जोडेका थिए।
सुरुमा २ विकेट १२ रनमा र त्यसपछि ७७/५ सम्म विकेट गएपछि यान्सेन र स्टब्सको साझेदारीले १५० सम्म पुर्यायो।
बलिङमा न्युजिल्यान्डका म्याट हेनरी, कोल म्याककोन्ची र रचिन रविन्द्रले २-२ विकेट लिएका थिए।
कोलले एक ओभर मात्र बलिङ गर्दा ९ रन दिएर २ विकेट (डि कक र रिकलटनलाई लगातार आउट) लिए।
-
अर्थ6 years agoसमाचारमार्फत् आफ्नो चरित्रहत्या गरिएको भन्दै कानेपोखरीका युवा व्यवसायीले गरे पत्रकार सम्मेलन
-
Banner4 years agoसाउनदेखि कुन तहका कर्मचारीको कति तलब ?
-
खेलकुद6 years agoरंगशालाको अवलोकन
-
मुख्य6 years agoशेयर बजारमा झिनो अंकको गिरावट
-
अर्थ6 years agoगोर्खा डिपाटमेन्ट स्टोर विराटचोकलाई ५० हजार जरिवाना
-
मुख्य6 years agoसुन्दरहरैंचामा चोरले बोरामा हालेर लादैं गरेको बच्चालाई आमाले खोस्न सफल
-
मुख्य6 years agoपुस १० गते खण्डग्रास सूर्यग्रहण लाग्ने भएकाले मोरङका संस्थागत विद्यालय बिदा
-
Banner6 years agoगोठगाउँमा पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय सर्ने, गोठगाउँमा आज साँझ दीप प्रज्वलन गरिने
You must be logged in to post a comment Login